Niets Over Ons Zonder Ons

Het Adviespunt Ervaringsdeskundigheid helpt ervaringsdeskundigen en organisaties verder bij het inzetten van ervaringsdeskundigheid en uitvoering van het VN-verdrag Handicap.

Welke plek heeft het thema handicap in studiestof?

Wat leren hbo-studenten in Nederland over het thema handicap? Maakt het thema een wezenlijk deel uit van de curricula of is het meer een extraatje? De Alliantie voor Implementatie van het VN-verdrag Handicap vond het hoog tijd om dat eens in kaart te brengen. In Eline Pollaert vond de Alliantie de juiste onderzoeker om de klus te klaren. “Het was onontgonnen terrein: de meeste onderzoeken gaan over studeerbaarheid, niet over inclusieve lesstof.”

Eline is zelfstandig onderzoeker en adviseur en beweegt zich in haar werk op het snijvlak van diversiteit, inclusie en handicap. Ze werkte bij Diversity Offices van de Universiteit Leiden en de Universiteit Utrecht. In 2022 start ze met promotieonderzoek naar de geschiedenis van handicap in Nederland. Eline nam in opdracht van de Alliantie voor Implementatie van het VN-verdrag Handicap vijf Nederlandse hbo-opleidingen onder de loep. Wat leren studenten (met én zonder beperking) over het thema handicap? De verwachting van de Alliantie was dat het VN verdrag Handicap nog niet bij elke beroepsopleiding zou worden behandeld. Ook ving de Alliantie signalen op dat in de onderwijspraktijk het medisch model van handicap nog vaak centraal staat, in plaats van het sociaal model. Wat klopt er eigenlijk van dat beeld?

Onderwijs als sleutel

Eline: “De centrale onderzoeksvraag was onontgonnen terrein. De meeste onderzoeken op dit gebied gaan over studeerbaarheid: hoe toegankelijk zijn opleidingen voor mensen met een beperking? Er is nog weinig reflectie op de inhoud van curricula. Terwijl als het gaat om het streven naar een inclusieve samenleving het ook belangrijk is om kritisch naar de inhoud van onderwijs te kijken. Onderwijs is de sleutel tot een meer toegankelijke samenleving. De verpleegkundigen, leraren en bouwkundigen van de toekomst zitten nu al in de collegebanken. Als zij straks de arbeidsmarkt betreden, worden ze medeverantwoordelijk voor een toegankelijke samenleving. Het is dus belangrijk dat studenten leren hoe zij er in hun toekomstige baan voor kunnen zorgen dat mensen met een beperking gelijkwaardig kunnen deelnemen.”

Meevaller

Eline had zelf ook zo haar verwachtingen. “Ik vreesde ervoor dat hbo-curricula niet bepaald in de geest van het VN verdrag Handicap ingericht zouden zijn. Gelukkig had ik dat mis: uit mijn onderzoek blijkt dat er bij verschillende opleidingen best wel wat gebeurt. Het was wel opvallend dat in lesmaterialen aandacht besteed wordt aan het thema handicap, omdat de meeste opleidingen het VN verdrag helemaal niet kenden. Met name in de praktijk bleek er aandacht te zijn voor handicap. Neem de Pabo opleiding van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, waar ze – doordat studenten tijdens onderwijsstages veel te maken kregen met kinderen met een leerstoornis – ervoor hebben gekozen om de minor ‘special educational needs’ in te richten. Het is nu verreweg de meest gekozen minor van de opleiding.”

Niet relevant

“Ondanks deze positieve bevindingen kwam ik tijdens mijn onderzoek soms ook verrassende dingen tegen,” vervolgt Eline. “Sommige opleidingen voelden weinig urgentie om hun studenten iets te leren over handicap en toegankelijkheid. Iemand van de Design Academy Eindhoven vroeg zich bijvoorbeeld af of design for all – ontwerpen voor een brede groep gebruikers – wel relevant is voor een design opleiding.” Eline merkt op dat het belangrijk is om niet met een beschuldigende vinger naar opleidingen te wijzen. “De overheid en het werkveld bepalen in hoge mate de kaders waaraan een opleiding moet voldoen. Er is vaak weinig speelruimte om een thema zoals handicap zomaar toe te voegen aan een curriculum.” Een andere uitkomst van het onderzoek was dat opleidingen maar zelden ervaringsdeskundigen inzetten bij onderwijs. “Doe je dat wel, dan komt het lesmateriaal echt tot leven voor studenten. Dat bleek wel bij de opleiding Leraar Nederlandse gebarentaal/Tolk NGT bij de Hogeschool Utrecht, waar studenten les krijgen van dove en slechthorende docenten. Het is belangrijk dat opleidingen ondersteund worden bij het inzetten van ervaringsdeskundigen, zodat hun werk erkend en beloond kan worden.”

Niet essentieel, maar extra

“Een van de meest interessante bevindingen is dat er met elk stapje ‘omlaag’ dat gezet wordt vanuit het VN verdrag Handicap, er iets verloren gaat van de oorspronkelijke ambitie. Op internationaal niveau zet het verdrag duidelijk in op onderwijs over handicap. Toen het ministerie van VWS het verdrag ‘vertaalde’ naar het zogenaamde implementatieplan, is de focus vooral komen liggen op studeerbaarheid. Ofwel: in hoeverre opleidingen toegankelijk zijn voor mensen met een handicap. In het implementatieplan is weinig ruimte voor het sociaal model van handicap en voor handicap-inclusief onderwijs, terwijl dat belangrijke uitgangspunten van het VN verdrag zijn. De opleidingen die het onderwijs vervolgens in de praktijk uitvoeren, kennen het VN verdrag meestal niet. Zo blijft er van de oorspronkelijke ambities van het verdrag weinig over. Eline: “In plaats van dat handicap en toegankelijkheid in Nederland als essentiële kennis worden gezien voor studenten met en zonder beperking, verwateren die thema’s door de huidige aanpak. Het gevolg is dat onderwijs over handicap wordt gezien als extra moeilijk, extra tijdrovend, extra belastend.”

Gedeelde verantwoordelijkheid

Het onderzoek laat zien dat verschillende partijen aan zet zijn. Eline: “Opleidingen worden iedere zes jaar geaccrediteerd, maar wat studenten leren over handicap en toegankelijkheid wordt nog niet getoetst. Daar is winst te halen. Ook zie ik een rol weggelegd voor het werkveld: als beroepsgroepen duidelijker aangeven dat kennis over handicap voor alle toekomstige professionals belangrijk is, vertaalt zich dat naar meer aandacht hiervoor in beroepsprofielen. Daarnaast kunnen maatschappelijke partners zoals de Alliantie en ECIO het VN verdrag Handicap en de uitgangspunten daarvan concreter onder de aandacht brengen bij hbo-opleidingen. Tot slot hebben opleidingen de verantwoordelijkheid om hun eigen onderwijs onder de loep te nemen en te onderzoeken waar winst te behalen is.”

Hoopgevend

De opdracht is duidelijk: één op de zes mensen heeft een handicap, dus iedereen in het onderwijsveld moet een steentje bijdragen aan een meer toegankelijke samenleving. Een compliment is echter ook op z’n plek, vindt Eline. “De opleidingen die ik onderzocht hebben zich kwetsbaar opgesteld. Ze gaven een kijkje in de keuken en dat is spannend. Het geeft ook aan dat ze het belang voelen van handicap-inclusief onderwijs. Dat geeft hoop!”

Download hier het volledige rapport:
Essentieel of Extra – Alliantie VN-Verdrag Handicap (oktober 2021)
Essentieel of Extra – Alliantie VN-Verdrag Handicap (oktober 2021)